Bez wielkiego optymizmu

Andrzej Wiszniewski


Gdybym miał w trzech słowach określić sytuację w polskiej nauce A.D. 2009, to bym powiedział, że jest: państwowa, uniwersytecka i niedofinansowana. Spróbujmy przyjrzeć się liczbom, które uzasadniają tę opinię.

W polskiej nauce pracuje nieco ponad 61 tys. osób, a liczba ta uwzględnia tzw. współczynnik FTE (Full Time Equivalent), a więc bierze pod uwagę, że niemal wszyscy badacze nie cały czas pracy poświęcają nauce. Osób fizycznych zajmujących się twórczo badaniami jest znacznie więcej, pewnie około 90 tys. Oznacza to, że w przeliczeniu na tysiąc zatrudnionych w Polsce nauką zajmuje się 3,4 osób (FTE), podczas gdy w państwach Unii Europejskiej (27 krajów) 5,5, w USA zaś aż 8,1. Większość polskich naukowców, nieco ponad 65 proc., pracuje w uczelniach publicznych, a tylko niespełna 15 proc. w prywatnych przedsiębiorstwach gospodarczych. Proporcje w krajach gospodarczo rozwiniętych są inne. W Unii Europejskiej w prywatnych przedsiębiorstwach pracuje ok. 55 proc. naukowców, podczas gdy w szkolnictwie wyższym ok. 36 proc. (w USA odpowiednio 83 proc. oraz 14 proc.).

Na badania naukowe z budżetu naszego kraju wydaje się ok. 0,35 proc. PKB, przy czym ze źródeł pozabudżetowych – choć trudno tu o dużą dokładność – ok. 0,20 proc. PKB. A zatem budżet państwa finansuje naukę w 57 proc. Zresztą lwia część środków budżetowych trafia do instytucji państwowych (czyli do wyższych uczelni, jednostek badawczo rozwojowych oraz instytutów PAN).

Ta sytuacja jest w miarę stabilna w okresie dwudziestolecia. Wartość nakładów budżetowych na naukę wyrażoną w procentach PKB w okresie 1991-2003 pokazano na wykresie. Po roku 2003 wartość ta nie uległa większej zmianie.

Tak więc, nawet gdyby do nakładów budżetowych dodać pozabudżetowe, to i tak dziś nie osiągnięto by poziomu z roku 1991. (...)

Pełny tekst w wydaniu drukowanym.
Prof. dr hab. inż. Andrzej Wiszniewski, elektrotechnik, elektroenergetyk, pracownik Instytutu Energoelektryki Politechniki Wrocławskiej, w latach 1990-96 rektor PWr., przewodniczący KBN 1997-99, minister nauki 1999-2001.